مصاحبه اختصاصی سایت انجمن جهانی زرتشتیان با دکتر محمد حیدری ملایری در خصوص گاهشمار ایرانی خیام به مناسبت روز جهانی خیام

برای دریافت   فایل صوتی اینجا کلیک کنید

چه کسی باور می کند خیام نابغه ایرانی که رباعیاتش شهرت جهانی دارد، دقیق ترین سنجش زمانه در تاریخ انسانی را هم درست کرده ،  گاهشمار خورشیدی که تا زمان ما با پیشرفت های حیرت آور در زمینه اختر شناسی و گاهشماری همچنان دقیق ترین است .همین گاهشمار یا تقویمی که روی میز کار یا  همراه ما و شما قرار دارد.به مناسبت بزرگداشت روز جهانی خیام که روز سه شنبه 28 اردیبهشت ماه خورشیدی برابر با 18 ماه مه میلادی بود  دکتر محمد حیدری ملایری اختر فیزیکدان نپاهشگاه بین المللی پاریس یکی از دانشمندان سرشناس جهانی درزمینه اخترشناسی شامگاه 20 ماه مه برابر با 31 اردیبهشت ماه، مهمان انجمن جهانی زرتشتیان در پاریس بوددرحضور گروهی از ایرانیان .

موضوع گفتگوی اختر شناس ایرانی گاهشمارخورشیدی خیام بود، گاهشماری که خیام زنده کرد شکل دقیق تر شده تقویم اوستایی بود. اونام های اوستایی تقویم ایرانی را هم زنده کرد، فروردین،اردیبهشت ، خرداد و دیگر ماهها . دکترمحمد حیدری ملایری 62 ساله مدت 8 سال باتلسکوپ فضایی هابل در نپاهشگاه اروپایی شیلی به کار پژوهش بوده و اکنون هم درنپاهشگاه پاریس آن کار را ادامه می دهند.در گفتگوی ویژه برای سایت انجمن جهانی زرتشتیان در پاریس اختر شناس ایرانی از اهمیت و ویژگی گاهشمار ایرانی خیام می گوید:

ــ « گاهشمار ایرانی خصوصیتی دارد و آن دقت آن است وآغاز سال آن ،آغاز سال ایرانی آغاز بهار است کاری که خیام کرده این است که نوروز ایرانی را که یکی از نمادهای بسیار مهم فرهنگ ایرانی است ،این را به آغاز بهار پیوند داده است .با روشی که خیام پیشنهاد کرده از نظر گرفتن کبیسه در سال این کار امکان پذیر شده ،یعنی بسیار دقیق تر از گاهشمارهای دیگر است و اصولاً در تاریخ طولانی ایران برای نخستین بار بوده که نوروز و آغاز بهار به هم پیوند داده شده اند. »

به باور دکتر حیدری ملایری کار مهم خیام آوردن نوروز، جشن مهم ایرانی ها و اقوام و ملت های گوناگونی که نوروزجشن ملی آنهاست به روز نخست بهار بود.

ــ « در گذشته پیش از اسلام این گاهشمار به صورت های گوناگون به  کار می رفته است  ولی سیستم یا راژمان کبیسه ای که استفاده می شده این بوده که هر120 سال یک روز به سال اضافه می کردند ، سال 13 ماه داشته وبه این طریق آنها سعی می کردند که نوروز را که جنبه های معنوی بسیار زیادی برای ایرانیان داشته است به آغاز بهار پیوند بزنند.با این تفاوت که این کار به چند علت دقیق نبوده و خیام برای اولین بار در تاریخ طولانی فرهنگ و تمدن ایران نوروز را به آغاز بهار پیوند داد.»

فکر بوجود آمدن گاهشمار تازۀ ایرانی از خواجه نظام الملک بوده است .

ــ « بنابر گزارش هایی که  توسط تاریخ نویسان آن زمان و کسانی که به زمان خیام نزدیک بودند ارائه شده  این است که در زمان ملکشاه سلجوقی و البته با فکر خواجه نظام الملک وزیر با تدبیر ملکشاه، هنگامی که تصمیم به اصلاح تقویم گرفتند بر آن شدند یک رصدخانه یا نپاهشگاه ایجاد کنند که به احتمال زیاد این نپاهشگاه در اصفهان بوده است .خیام برای کار خودش نیاز داشته که تمام ستارگان را و البته بیشتر خورشید را نپاهش کند  .جایگاه خورشید را در آغاز روز موقعی که هنوز ستارگان هستند و موقعی که در غروب هنگامی که ستارگان بیرون می آمدند ؛ به این دلیل که بتواند مسیر سالیانه خورشید را نسبت به ستارگان ثابت مطالعه کند و از این طریق بتواند طول سال را محاسبه کند و از این طریق بتواند آن روشی را که بعدها  برای محاسبه سال های کبیسه در گاهشمار ایرانی اتخاذ کرد درمورد آن تصمیم بگیرد.»

 اما برای خلفای اسلامی که به تقویم یا گاهشمار اسلامی پایبند بودند چه ضرورتی پیش آمد که برای اداره سرزمین امپراتوری خود به تقویم ایرانی و نبوغ ودانش خیام توجه کنند؟ چه اختلافی وجود داشت بین تقویم اسلامی و گاهشمار خورشیدی؟

ــ « همانگونه که می دانید تقویم اسلامی تقویم قمری است یعنی بر مبنای حرکت ماه استوار است .در این تقویم ماه ها می توانند در تمام طول سال حرکت کنند .مثلاً رمضان همانگونه که می دانید یک بار در تابستان است یا پاییز یا گاهی در زمستان و این در طول سال حرکت می کند.و اینچنین تقویمی برای اداره یک کشور بخصوص کشوری بسیار گسترده یا قلمرو امپراتوری اسلامی که خلیفه ها بر آن فرمانروایی می کردند مناسب نیست بخاطر اینکه برای جمع آوری خراج یا مالیات به طور مثال نمی توان به کشاورز  گفته شود که ماه ربیع الاول یا محرم  یا رمضان مالیات جمع خواهد شد بخاطر اینکه این ماهها شخصیت طبیعی ندارند و حرکت می کنند و کشاورز نمی تواند هماهنگ شده و از این سیستم استفاده کند.به همین علت بوده است که تا مدت ها پس از فتح ایران توسط اسلام ، سیستم و نظامی که برای اداره کشور استفاده می شده از گاهشمار ایرانی پیش از اسلام بوده و نکته جالب اینکه روز مبدأ این گاهشمار روز به تخت نشستن یزدگرد سوم  پادشاه ساسانی بوده است  و مسلمانان بیش از یک قرن از این سیستم استفاده می کردند.به این علت که استفاده از  گاهشمار قمری ساده برای اداره یک کشور بزرگ آسان نیست .»

یکی ازویژگی های بوجود آمدن گاهشمار خورشیدی خیام زنده کردن نوروز بود، یکی از  نمادهای مهم فرهنگ ایران .

ــ « علت  اصلاح یا بازبینی این گاهشمار را می توان دردو چیز را بیان کرد :یک علت اصلاح گاهشمار این بوده که بتوانند برای اداره کشور و مسئله مالیات از آن استفاده کنند . و نکته دیگر زنده کردن نوروز بود. که البته این نکته جنبه اداری نداشته بلکه جنبه دفاع از یکی از نمادهای فرهنگ ایران داشته است .با توجه به این نکته که خواجه نظام الملک هم در این مسئله شریک بوده و حتی شاید فکر اصلی از او بوده باشد.اگر فقط مسئله اداری بود یعنی گاهشمار را اصلاح می کردند اینها خصوصیات گاهشمار اوستایی را زنده نمی کردند که دوباره عین گاهشمار اوستایی سال را 12 ماه سی روزه بکنند و 6 روز را به آخر این اضافه کنند و اسم های اندرگاه یا پنجه دزدیده  به آنها نام بدهند همانگونه که در گاهشمار قدیمی زرتشتی بوده پس این نشان دهنده این است که نکته دیگری هم در ذهن متفکران آن روزگار ایرانی وجود داشته  است و آن زنده کردن یکی ازجنبه های فرهنگ ایرانی و دفاع از آن بوده است .شما می دانید خیام در رباعیات خودش تا چه اندازه به ادبیات فارسی علاقه دارد واژگان فارسی به کار می برد.از جمشید و کیخسرو و اینها اسم می برد و همه اینها نشان دهنده علاقه خیام به فرهنگ ایرانی بوده است.و اینکه ایا این مسئله دشمنی کسانی را برنیانگیخته ؟ به احتمال زیاد بله ، همانطور که گفتم خیام بسیاری از این بررسی و اصلاحات را در مدت 13 سال کرد پس از 13 سال با مرگ ملکشاه و کشته شدن خواجه نظام الملک به دست طرفداران حسن صباح نپاهشگاه را بستند ،خیام و گروهش را بیرون کردند و این واقعاً در تاریخ تفکر ایران و فعالیت های اخترشناسی بسیار باعث تأسف است و این گروه کوچک که کاری به این بزرگی را انجام داده اند با آنها به این گونه سبک رفتار گردد.»

نوروز همیشه در تاریخ ایران اهمیت داشته حتی خلفای اسلامی هم در آغاز آن را جشن می گرفتند.نوروز پیروزی نور بر تاریکی است ؛ نوزایی جهان که درگاتاها کهن ترین بخش اوستا بارها به آن اشاره شده است .

ــ « خلفای اولیه اسلامی  مثلاً حتی هارون الرشید نوروز را در دربار خودجشن می گرفتند . شاید این به دلیل وجود وزیران ایرانی در بارگاه آنان بوده اسـت مثل برمکیان و دیگران که آنها برای دفاع و نگهداشـتن و حفظ یکی از ویژگی های فرهنگ ایرانی از این اسـتفاده می کردند و شاید دلیل دیگر هم این بوده که هارون الرشـید و این خلفا تصور می کردند همانگونه که  شاهنشـاهان بزرگ ایرانی مثل انوشـیروان و دیگران نوروز را جشن  می گرفتند این خلفا هم به نوعی خود را در حد آن پادشاهان و جانشین آنها بدانند و نوروز را جشن بگیرند.و اما اهمیت نوروز ، بهرحال من تصور می کنم نوروز سابقه ای بسیار بسیار طولانی دارد و به زمانی برمی گردد که انسان پس از زمستان بسیار سرد به طرف بهار می رود یا به عبارتی سردی و نازایی زمستان جای خود را به شکفتن جوانه ها و ندای پرندگان و گیاهان و ... می دهد و این نکته مهمی است .و از طرفی چون نو شدن جهان مقوله بسیار مهمی است  در آیین زرتشت بسیار به آن اهمیت داده اند و  اگر درست باشد حرفی را که مری جویس ایران شناس معروف  گفته است ، ممکن است نسبت دادن و وصل کردن نوروز و لزوم وجود جشنی برای نو شدن طبیعت با تقویم به احتمال زیاد فکر خود زرتشت بوده است .به همین علت این مورد  و از طرفی نکته  پیروزی نور بر تاریکی در آیین زرتشت دارای اهمیت بسیار است . نوزایی و نوشدن جهان را در اوستا و حتی در کهن ترین بخش های اوستا که گاتاها است بارها برمی خوریم و اینکه یکی از وظایف انسان در این جهان این است چنانکه زرتشت می گوید،گر چه عین عبارت را بخاطر ندارم اما مفهوم آن این است که  ( اهورا مزدا چنان باشد که ما از کسانی باشیم که هر روز جهان را نو می کنند) ، یعنی نوسازی جهان خیلی اهمیت دارد و نوروز که جهان را نو می کند حتماً باید دارای جشنی باشد  و این جشن بخاطر اهمیت آن در آیین زرتشتـی می بایست با بهار تطبیق داده می شد.و بعد از اسلام هم پدران ایرانیان این جشن را ادامه دادند. در طول تاریخ بارها حمله ها شده ، حکومت هاآمدند ، رفتند ، کسانی که دشمن بودند و نمی خواستند چنین آدابی انجام شود ؛ به طور مثال امام محمد غزالی یکی ازمطالبی که در کتاب خود می نویسد این است که " بدترین چیزها این است که کسی چیزی را بفروشـد که گبران بتوانند از آن برای جشن گرفتن نوروز اسـتفاده کنند". و ایرانیانی هم بودند که اینطور فکر می کردند ولی توده عظـیم ایرانیان در طول قـرن ها عقل سلیم داشتند و نوروز را جشـن می گرفتند ومی دیدند که بهار نو شدن جهان است و باید آن را جشن گرفت و امروز ایرانیان به این جشن  علاقه دارند و فقط ایرانیان نیستند بلکه ملت های بسیاری هستند که در قلمرو فرهنگ ایرانی بودند در آسای غربی و آسیای میانه ؛ و نوروز به زبان و به مذهب و به هیچ چیز مرتبط نیست واین جشن برای همه است و به همه تعلق داردو یکی از میراث های مشترک فرهنگ بشریت است و سازمان ملل نوروز را به عنوان یکی از میراث های فرهنگی بشر به رسمیت شناخته است .»

به باور دکترحیدری  ملایری پایان کار خیام در ادامه کارش در نپاهشگاه اندوهناک بود با آن اهمیتی که این گاهشمار در همه زمینه های اجتماعی داشت با آمدن اقوام بیگانه مثل مغول ها از بین رفتن شاهان و آمدن تیموریان استفاده از گاهشمار ایرانی خیام به دست فراموشی سپرده شد .

ــ « یکی از نکته های اندوهناکی که انسان در تاریخ گاهشمار ایرانی می بیند این است که خیام با اصلاحی که کرد دقیق ترین گاهشمار خورشیدی را بوجود آورده که  نسبت به گاهشمار مسیحی که امروزه بکار می رود هر چند500 سال از گاهشمار خیام جوان تر  است اما گاهشمار خیام دقیق تر است اما چیزی که عجیب و مایه تأسف است این است که پایان کار خیام را قدر ندانستند ورصدخانه اش را بستند و اینها را بیرون کردندو یک چنین گوهری را قدر ندانسته که می توان گفت اصلاً به گاهشمار ایرانی توجه نکردند با وقایع اجتماعی و تاریخی  حمله مغولان ، عوض شدن شاهان ،آمدن تیموریان و...اینها گاهشمار دقیق ایرانی را به کار نمی بردند از گاهشمارهای دیگری استفاده می کردند حتی در زمان قاجار هم گاهشمار مغولی و گاهشمار دوازده حیوانی را به کار می بردند. اولین بار در تاریخ ایران بعد از اسلام در زمان حکومت پهلوی اول بود که مجلس ایران در سال 1304 تصمیم می گیرد گاهشمار رسمی ایران را گاهشماری که خیام اصلاح کرده بود قرار دهد، البته گاهشمارجلالی بود بعددر گاهشمار خیام در طول سال وبعضی چیزهای دیگر تغییراتی دادند مثلا در گاهشمار خیام  5 روز به آخر سال اضافه می کردند اما اینها در 6 ماه اول سال ماه را 31 روز قرار دادند به این دلیل که بهار و تابستان طولانی تراز پاییز و زمستان  هستند و این برای اولین بار در تاریخ پس از اسلام در ایران بود و این بسیار بسیار با ارزش است و در اینجا باید نام ببرم از کاری که تقی زاده کرده و در تصویب و گزینش این گاهشمار ایرانی سهم بسیار مهمی داشته بخاطر اینکه خودش متخصص گاهشماری بوده وکارهایی که در تاریخ گاهشماری ایرانی اوستایی کرده ، البته پژوهش های جدید انتقادهای بسیار زیادی نسبت به کارهای تقی زاده دارند ولی این کار که دوباره  گزینش و زنده کردن گاهشمار قدیمی  خیام است بسیار مهم و قابل تقدیر است .» 

ویژگی مهم گاهشمار ایرانی خیام مذهبی نبودن آن است .

ــ «این بسیار مهم است که گاهشمار ایران مذهبی نیست ، آنطور که اشاره کردم ممکن است در سال های بسیار قبل  برای زرتشتیان مسئله نوروز یک جنبه مذهبی داشته ولی برای تمام کسانی که الان نوروز را و آغاز سال را جشن می گیرند اصلاً جنبه مذهبی ندارد و این یکی از خصوصیات بسیار مهم گاهشمار ایرانی است .»

پرسش این است چرا گاهشمار ایرانی با وجود جایگاه والایش به ویژه دقت و خرد گرایی اش در غرب چندان شناخته شده نبوده است؟

ــ « چیزی که در کار غربی ها بوده تا مقدار بسیار زیادی از مردم حتی پژوهشگران، گاهشمار ایرانی را با گاهشمار قمری مخلوط می کنند و تصور می کنند گاهشمار ایرانی گاهشمار اسلامی است در صورتی که چنین چیزی نیست البته نکته ای که اشاره کردید کاملاً درست است ،بله  توجه نشده ولی فکر می کنم در سال های گذشته از چند سال پیش توجه بیشتری شده و مقاله هایی که منتشر شده ، من خودم هم در این زمینه یک سهم بسیار کوچک داشتم و در جاهای مختلف در مورد گاهشمار ایرانی مقاله منتشر کردم والان کسانی که متخصص گاهشماری هستند به این گاهشمار ایرانی  نه تنها توجه دارند بلکه ارزش و اهمیت دقت آن را می شناسند.»

با پیشرفت های حیرت آور کنونی  درزمینه اختر شناسی و گاهشماری بر اساس پژوهش های دکتر محمد حیدری ملایری همچنان می توان مقایسه ای کرد بین آنچه که خیام بوجود آورده با آنچه که امروز در جهان علم و پژوهش بوجود آمده است .

ــ «چیزهایی را که مقایسه می کنیم باید قابل مقایسه باشد. وقتی ما کاری را که خیام در گاهشماری کرده با کاری که الان در گاهشماری میشود، مقایسه کنیم  با توجه به دستاوردهای امروز علمی اختر شناسی ، طول سال چیزی که خیام طول دقیق سال را نمی توانست بشناسد بخاطر اینکه ابزارها را نداشت قانون گرانش را نیوتن هنوز اعلام نکرده بود، لاپلاس نیامده بود معادلات خودش را بیاورد، مکانیک آسمانی نبود،  اویلر نیامده بود و بسیار بسیار کسانی که در این زمینه کار کردند ما الان می توانیم طول دقیق سال را از سه هزار پیش تا سه هزار سال آینده دقیقاً محاسبه کنیم کاری که خیام نمی توانست بکند ولی وقتی که وارد محدوده گاهشماری یعنی تقویم  میشویم که چطور  سال های کبیسه را می گیریم  ،کاری که خیام کرده بر اهمیت خود باقی است و کار بسیار پر ارزشی  کرده و این ربطی ندارد به پژوهش هایی که هم اکنون می شود ولی امروز طول سال را ما می توانیم با ساعت های الکترونیک و با ساعت های اتمی دنبال کنیم  و اینها چیزهایی بوده که خیام و آن زمان نمی توانستند بکنند حتی ما 50 سال پیش هم نمی توانستیم بکنیم  ولس آن چیزی که مربوط میشود به اصل مطلب وآن راژمان و سیستم کبیسه ای که خیام ایجاد کرده وآن دوره چرخی 33 ساله ای را که بوجود آورده بخاطراینکه گاهشمار و تقویم همیشه هماهنگ با سال خورشیدی بماند این کار خیام همیشه از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است.» 

وحرف آخر اینکه در پاریس کتابی منتشر شده به زبان فرانسه با نام اختر شناسان بزرگ جهان ؛ در صفحه نخست آن این جمله را از خیام نابغه ایرانی اختر شناس و شاعر رباعی های زیبا می خوانیم :

درآرزوی  روزی هستم  که رصدخانه ای داشته باشم  و باغی پر گل ،  آسمان را سیر کنم با جامی در کف و زیبا رویی در کنار.